فصل ۰۳ از ۸راهنمای سه سال اول
یک موضوع، با نگاهی دقیقتراسباببازی ساده، آزادی کامل در بازی، و بازی موازی.
شروع مطالعه
همهٔ نکتههای این موضوع، با توضیح و ارجاع به متن مجموعه.
از دانستن به عمل
انجام بدهید۰۱برای کودک آرام هم فرصت ارتباط، بازی و تجربه فراهم کنید.
انجام ندهیدکمصدابودن او را بهانهٔ بیتوجهی نکنید.
چرا؟ توضیح و منبعکودک آرام را به حال خود نگذارید
عامل چهارم تحریک و فعال کردن کودک است. مجموعه هشدار میدهد که «بچه آرامی است و صدایش درنمیآید» نباید بهانهای برای بیتوجهی شود.
کودک کمصدا در این گفتار به معنای کودکی نیست که به توجه نیاز ندارد. دکتر هلاکویی میگوید والد با نگاه، چهره، صدا و حرکت به او فرصت تجربه بدهد. شرح حرکات دست، پا و سر در زیرنویس، دستور فنی جابهجایی بدن نوزاد نیست؛ نکته قابلفهم متن، تعامل و توجه بهجای رها کردن طولانی کودک به بهانه آرام بودن اوست.
خواندن راهنما و متن اصلی
انجام بدهید۰۲بازی تازه را آرامآرام، در کنار تجربهٔ آشنا اضافه کنید.
انجام ندهیدبازی تازه را با شتاب جایگزین تجربهٔ آشنا نکنید.
چرا؟ توضیح و منبعپیشنهاد دکتر هلاکویی برای افزودن تدریجی بازی تازه
در بحث ثبات تجربههای چهارده ماه اول، دکتر هلاکویی پیشنهاد میکند وقتی کودک بازی قبلی را خوب آموخته و حتی از آن خسته شده، بازی تازه آهسته به مجموعه اضافه شود. موضوع، آشنا شدن با یک بازی و تغییر تدریجی است؛ متن الزام جداگانهای با عبارت «نه پیش از آن» بیان نمیکند.
خواندن راهنما و متن اصلی
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی بازی را راه اصلی یادگیری سه سال اول میداند. از بازی با دست در سه یا چهار ماهگی، سپس پا و بدن و آمادگی برای اسباببازی ساده از حدود چهار ماه مثال میزند؛ رنگ، صدا و حرکت آهسته را برای جلب توجه آغازین مهم میشمارد.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید حدود ششماهگی توجه و تمرکز بهتری دارد و عمق و فاصله را میبیند، و حدود چهارماهگی چشمش را با بقیه حواسش مرتبط میکند. اما تا تقریباً پایان سه سالگی اشخاص برای او مهمتر از اشیاء هستند: همیشه میتواند اسباببازی را رها کند و به سمت کسی برود که دوست دارد.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی میان تحلیل ذهنی بزرگسال و نتیجهگیری اولیه کودک فرق میگذارد: کودک از تجربه به این نتیجه میرسد که چیزی دردآور و ناخوشایند، یا شیرین و خوشایند است. به گفته او این ارزیابیها در سه سال اول درونی میشوند و میتوانند مدت طولانی در نگاه فرد بمانند.
ادعای ماندن این نتیجهها برای تمام عمر، متعلق به همین گفتار است؛ این جمله نباید به معنای ناتوانی مطلق کودک از فکر کردن خوانده شود.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی در توضیح مرحله حسیحرکتیِ پیاژه تا حدود دوسالگی، مثال میزند که کودک شیئی را برمیدارد، با دست و دهان بررسی میکند و سپس آن را میاندازد. او این نمونه از انداختن را بخشی از شناخت حسی و عمل روی اشیا میداند، نه نشانه خودکارِ بیادبی، مخالفت یا جنگ. منظور این بند، رفتار اکتشافی در همین مرحله رشد است.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
عامل چهارم تحریک و فعال کردن کودک است. مجموعه هشدار میدهد که «بچه آرامی است و صدایش درنمیآید» نباید بهانهای برای بیتوجهی شود.
پیشنهاد مجموعهدکتر هلاکویی از روبهرو شدن با کودک، تغییر آرام حالت چهره و صدا و تعامل در آغوش مثال میزند؛ هدفش مشارکت دادن کودک آرام در ارتباط است.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی توصیه میکند در مقابل آینه با هم قرار بگیرید و او را با آینه و تصویر خودش و خودتان آشنا کنید. میتوانید دست او را نزدیک آینه یا روی آینه بگذارید، و با حرکت دادن دست و پای او تغییرها را بهروشنی نشانش دهید.
پیشنهاد مجموعهبه گفته او این کار شرایطی فراهم میکند که کودک با تصویری دقیق و روشن از خودش — از زاویههایی جز آنچه همیشه میبیند — آشنا و نزدیک شود.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی پیشنهاد میکند هر بار یک اسباببازی در اختیار کودک باشد و هنگامی که دیگر به آن توجه نمیکند، اسباببازی دیگری عرضه شود. او بین خستگی کوتاه و کنار گذاشتن واقعی فرق میگذارد: کودک ممکن است پس از فرصتی کوتاه دوباره به همان اسباببازی برگردد. در قسمت پنجم، دلیل دیگری هم میآورد: تعدد اسباببازی میتواند سردرگمی و شتاب ایجاد کند.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی برای ارتباط دیداری با شیرخوار، گردش آهسته در پارک یا خیابان و بازی روبهروی چهره والد را مثال میزند: باز و بسته کردن آرام چشم و دهان همراه با سخن گفتن نرم. در گردش هم میگوید توجه کودک را به چیزهایی بیش از آنچه خودش دنبال میکند نکشانید. هدف او فرصت دیدن و ارتباط گرفتن با سرعتی است که کودک میتواند همراهش شود.
پیشنهاد مجموعهدر ادامه همین بحث تأکید میشود مقدار تحریک با ظرفیت کودک هماهنگ باشد و اگر رو برگرداند، منتظر بازگشت توجه او بمانیم.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی بازی سادهای پیشنهاد میکند: گفتن «دستت کو؟» یا «چشمت کو؟» بسیار کمک میکند — در آغاز با گذاشتن دست خودش روی دستش یا صورتش کمکش کنید، و بعد از مدتی خودش از عهدهاش برمیآید.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید از حدود دوماهگی اشیاء براق — بهویژه آنها که کمی حرکت میکنند — در گهواره توجه او را جلب میکنند؛ اشیائی که رنگ خوب دارند، مخصوصاً ترکیب قرمز و سیاه، و طرح و نقشی دارند و براقاند.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی هشدار میدهد تحریک بیش از حد سبب میشود کودک توجهش را از دست بدهد یا از حجم اطلاعات گیج شود و احساس آزادی در انتخاب نداشته باشد — پس میزان این تحریکات باید متناسب با ظرفیت کودک باشد، نه میل ما. هر زمان که ما را رها کرد، منتظرش بمانیم تا برگردد.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید تقلید صداهای اطراف بسیار مهم است — صدای ریشتراش، جاروبرقی، صدای حیوانات — و کمی که بزرگتر شد از او بخواهید همان صداها را دربیاورد تا توان خودش را در ابراز کلام نشان بدهد.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید اشیای جالب، صدا، حرکت، نور و رنگ میتوانند کودک را درگیر محیط کنند و این فعالیت را به ساختن ارتباط میان سلولهای مغزی پیوند میدهد. منظورش تجربه تدریجی محیط و توجه به آن است؛ توضیح زیستی، ادعای همین برنامه است.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی از حدود دوماهگی، گردش و دیدن منظرههای گوناگون را نمونه تحریک حواس میداند و از اتومبیل، کالسکه و همراهی نزدیک با والد مثال میزند. تأکید توضیحی او این است که تغییر منظره و تجربه آهسته باشد تا کودک آن را به آشناییهای قبلی پیوند دهد.
متن همچنین از قرار دادن کودک روی گردن یا بستن به جلو و پشت بدن نام میبرد، اما شرایط سنی و شیوه ایمن این کارها را توضیح نمیدهد؛ از این اشاره دستور عملی حمل نوزاد استخراج نمیشود.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
در بحث ثبات تجربههای چهارده ماه اول، دکتر هلاکویی پیشنهاد میکند وقتی کودک بازی قبلی را خوب آموخته و حتی از آن خسته شده، بازی تازه آهسته به مجموعه اضافه شود. موضوع، آشنا شدن با یک بازی و تغییر تدریجی است؛ متن الزام جداگانهای با عبارت «نه پیش از آن» بیان نمیکند.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی تا بیستماهگی با نشاندن کودک برای تماشای تلویزیون مخالفت میکند و این نظر را در گفتار به متخصصان نیز نسبت میدهد، بدون اینکه مرجع مشخصی نام ببرد. استدلال او این است که آرام و مات به نظر رسیدن کودک جلوی صفحه، به معنی تجربه مناسب برای توجه و تمرکز او نیست و تلویزیون جای مراقبت انسانی را نمیگیرد.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی در توضیح مخالفت خود با تلویزیون تا بیستماهگی میگوید کودکانه بودن برنامه یا علاقه کودک به آن، بهتنهایی مناسب بودن تجربه را نشان نمیدهد. نگرانیِ بیانشده او سرعت و انبوه اطلاعات برای توجه و تمرکز کودک است؛ همین نگرانی را به وسایل دیگری که تصاویر یا خبر را سریع و فراوان عرضه میکنند نیز تعمیم میدهد.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی ادامه چپ شدن چشم تا ششماهگی و دنبال نکردن شیئی را که آهسته جلوی کودک حرکت میکند، نشانههایی برای توجه به احتمال مشکل میداند. سن مربوط به دنبال کردن شیء در زیرنویس به صورت «۷ت ماهگی» ثبت شده و برای بیان دقیق باید با صوت تطبیق داده شود.
سن نشانه دوم در زیرنویس مخدوش است؛ از متن نمیتوان تشخیص یا موعد قطعی استخراج کرد.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید بعضی کودکان از خنده بلند، عطسه، سرفه، روشن شدن ناگهانی رادیو یا تلویزیون و اسباببازیهای پرصدا مثل شیپور میترسند. اگر چنین واکنشی دیدهایم، پیشنهاد او توجه بیشتر در مواجهه بعدی و هنگام خرید یا نخستین امتحان اسباببازی است.
پیشنهاد مجموعهاگر از جاروبرقی میترسد، وقتی جارو بکشید که مطمئنید او آن اطراف نیست.
نام پدیده طبیعی در سطر ۱۶۵۳ به صورت «رأس» ثبت شده و بدون بررسی صوت نمیتوان آن را دقیق نامگذاری کرد.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی چهار مرحله رشد هوش در هجده سال اول را میشمارد: دو سال اول که حسیحرکتی است، دو تا هفت سالگی که پیش از عمل و عقل است، هفت تا یازدهدوازده سالگی که عملیات عینی است، و یازده تا هجده سالگی که عملیات ذهنی و تجریدی است.
این تقسیمبندی، چارچوب رشد هوش است که دکتر هلاکویی معرفی میکند؛ مقایسه مراحل کودکی تا نوجوانی است و معیار تشخیص فردی در این راهنما نیست.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی حرکتها را با سنهای تقریبی توصیف میکند: حدود چهارماهگی غلت زدن، پنجماهگی رساندن پا به دهان، ششماهگی جابهجایی شیء میان دو دست، هفتماهگی پس زدن با پا، هشتماهگی نشستن، نهماهگی چهاردستوپا رفتن و حدود دوازدهماهگی آغاز راه رفتن. اینها سنهای گفتهشده در همین مجموعهاند، نه ارزیابی رشد یک کودک مشخص.
عددِ مربوط به کودکان راهافتاده تا چهاردهماهگی در زیرنویس روشن نیست؛ برای نقل درصد یا مقدار دقیق باید صدای این بخش بررسی شود.
آنچه مجموعه میگوید
جزء دوم توجه و تمرکز است. دکتر هلاکویی مثال روشنی میآورد: برخی کودکان وقتی شیر میخورند به هیچ صدا و حرکتی توجه ندارند، و برخی بهمحض صدایی توجهشان جلب میشود و از شیر خوردن باز میمانند. برای بعضی مثل این است که همه جهان خاموش است، و بعضی همیشه آماده ترک کاری که میکنند هستند.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی مثالی میآورد: نوزاد گاهی به صدای تلفن یا ساعت دیواری هیچ اعتنایی نمیکند، در حالی که صدای سگ یا گربه یا رادیو کاملاً نظر او را جلب میکند. علتش این است که حجم اطلاعاتی که به ذهن او میریزد آنچنان است که چارهای جز انتخاب ندارد — مانند کسی که به مغازهای میرود و از میان آن همه کالا انتخاب میکند.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید کودک حدود دوماهگی رنگها را تشخیص میدهد و همهچیز برایش جالب است؛ حوزه دیدش حدود نود درجه میشود و از آن بیست تا سی سانتیمتری که قبلاً میدید فراتر میرود.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی درباره حدود دو تا سهماهگی از نگاه کردن از گوشه چشم، چپ شدن موقت چشمها و گاهی بستن یک چشم حرف میزند. او توصیه میکند والدین برای مستقیم کردن نگاه، جای خود را پیدرپی عوض نکنند و این رفتارها را در روند توصیفشده رشد بینایی قرار میدهد. بخش توضیح دوبینی در زیرنویس مخدوش است؛ این روایت بهتنهایی تشخیص وضعیت چشم یک کودک نیست.
عبارت مربوط به چپ شدن چشم و دوبینی در سطرهای ۱۲۷۲ تا ۱۲۷۵ نیازمند بررسی صوت است.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید کودک ابتدا در حدود دوماهگی به مرز صورت توجه میکند و سپس تا حدود چهارماهگی توجهش به اجزایی مثل بینی، چشم، لب، دهان و گاهی دندانها بیشتر میشود. در مثال او، تصویر بزرگ و روشنِ شبیه صورت بیشتر جلب توجه میکند و جابهجا کردن اجزای صورت از علاقه کودک میکاهد. او این را نوعی تشخیصِ شکل آشنا از نامتناسب میداند.
ابتدای بازه دوم به صورت «بین د تا ۴ ماهگی» ثبت شده؛ عدد نخست نباید بدون بررسی صوت قطعی نوشته شود.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید حدود پنجماهگی کودک میتواند به آنچه میبیند با خنده یا خشم پاسخ دهد و اصرار بزرگسال او را خسته کند. حرکت آهسته پرده در باد یا باد پنکه و حرکت درختان را مثال میزند که توجه را جلب میکنند؛ در مقابل، حرکت سریع و فراوان را برای توجه و تمرکز نامناسب توصیف میکند.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید اطراف دهان و گونه کودک از بقیه صورت حساستر است، و کف دست و ته پای او حساسیت ویژهای دارند — اگر از دوماهگی گذشته باشد دستتان را میگیرد و فشار میدهد. حدود دوماهگی توانایی باز و بسته کردن دست خودش را دارد و به تماشایش مینشیند؛ بعد از مدتی همان دست بهترین اسباببازی اوست.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید مسئله یادگیری در سه سال اول در بسیاری موارد شرطی شدن است: پدیدهای کاملاً بیطرف و بیاهمیت به یکباره با موضوع دیگری درمیآمیزد و کودک از آن پس شیء اول را دارای ویژگیای میداند که از قبل نداشت.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی رفتار کودک در آغاز زندگی را بیشتر «واکنش» مینامد: استفاده از پاسخ آماده، بهجای تحلیل موقعیت و انتخاب پاسخ تازه. او با این تمایز میخواهد اهمیت تجربههای تکرارشونده و رفتار اطرافیان را در شکلگیری الگوهای بعدی توضیح دهد.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید کودک در چهارده ماه اول میآموزد که بسازد، به وجود بیاورد و نگه دارد — و اگر در شرایط نامناسبی قرار بگیرد حالت ویرانگر پیدا میکند: به دنبال عیب میگردد و هر چیزی را که دور و برش میبیند از میان میبرد.
سازنده و ویرانگر در اینجا دو توصیف کلی در چارچوب دکتر هلاکوییاند؛ یک رفتار خرابکردن یا بازی کودک بهتنهایی مصداق چنین داوری کلی نیست.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید کودک صورت شما را بسیار تار میبیند و شش ماه طول میکشد تا مادر را آنگونه که بزرگسالان میبینند مشاهده کند؛ دیدش حدود نُه تا دوازده اینچ — بیست تا سی سانتیمتر — است، اما نگاه کردن به او خودش ارتباط میسازد.
شش ماه و فاصله حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر، اعداد بیانشده در برنامهاند؛ این بخش سنجش بینایی یا معیار تشخیص برای کودک مشخص نیست.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید خلقوخوی کودک بهویژه هنگام روبهرو شدن با فرد یا موضوع تازه، یا چیزی خلاف میل او آشکار میشود. در مثالهایش بعضی کودکان آرام و محتاطاند و بعضی ناآرامتر یا با انتظار بیشتر واکنش نشان میدهند. این توصیف برای فهم تفاوت پاسخ کودکان به موقعیت است.
نسخه تازه سایت آماده است.