فصل ۰۷ از ۸راهنمای سه سال اول
یک موضوع، با نگاهی دقیقترنوازش، آغوش، اضطراب جدایی، و آنچه ۱۴ ماه نخست بنا میکند.
شروع مطالعه
همهٔ نکتههای این موضوع، با توضیح و ارجاع به متن مجموعه.
از دانستن به عمل
انجام بدهید۰۱کار مراقب تازه را ابتدا مشترک و در حضور خودتان پیش ببرید.
انجام ندهیدکودک را ناگهان با جایگزینشدن مراقب همیشگی روبهرو نکنید.
چرا؟ توضیح و منبعسپردن، باید در حضور شما اتفاق بیفتد
دکتر هلاکویی میگوید بین ۱۸ تا ۳۰ ماهگی اگر ناچار به رفتن هستید باید آهسته و با احتیاط باشد؛ نمیشود کودک صبح بیدار شود و ببیند کس دیگری مسئول اوست. هر کسی که این نقش را میگیرد باید کار را مشترکاً و در حضور شما انجام دهد تا کودک با هر دوی شما راحت باشد.
نمونه نامناسبی که میآورد، بیدار شدن ناگهانی کودک و دیدن فردی تازه بهجای مراقب همیشگی است. در مقابل، مراقب تازه در حضور والد همانگونه به نیاز پاسخ میدهد و آغوش و محبتش آشنا میشود. دکتر هلاکویی نقش خواهر و برادر یا عزیز مهربانِ دارای رابطه خوب را نیز در آسانتر شدن این انتقال میپذیرد.
خواندن راهنما و متن اصلی
انجام بدهید۰۲برای سؤال و گفتوگوی کودک، خواندن را نگه دارید و پاسخ بدهید.
انجام ندهیدآرامشِ کتابخواندن را به سکوت اجباری کودک تبدیل نکنید.
چرا؟ توضیح و منبعجای گفتوگو و سؤال در میان کتابخواندن
دکتر هلاکویی محیط آرام برای کتابخواندن را مهم میداند، اما تأکید میکند این آرامش به معنای قطعکردن حرف کودک یا بیپاسخگذاشتن سؤالش نیست. وقتی کودک وارد گفتوگو میشود، میتوان خواندن را نگه داشت و پاسخ داد؛ بیاعتناییِ مطرحشده در گفتار مربوط به فعالیتهای نامرتبط است.
خواندن راهنما و متن اصلی
انجام بدهید۰۳در بازی با ابتکار و خواستهٔ کودک همراه شوید.
انجام ندهیدبازی او را به اجرای نقشه و روش خودتان تبدیل نکنید.
چرا؟ توضیح و منبعبه میل او بازی کنید، نه به ابتکار خودتان
دکتر هلاکویی میگوید کودکان خوشحال میشوند که تماشایشان کنید و از ابتکارشان تعریف کنید، و از همکاری شما هم — اما باید به میل و خواسته آنها بازی کنید و از خودتان نظریه تازهای ارائه ندهید. پیشنهاد دادن پس از دو سال و نیم ممکن است، به شرطی که با «اگر دوست داری» آغاز و تمام شود.
خواندن راهنما و متن اصلی
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی شروع تازه مهد میان شش تا هجده ماه را از ادامه حضور در محیطی که کودک قبلاً به آن آشنا شده جدا میکند. شروع تازه را دشوارتر میداند؛ پس از هجده ماه نیز بر رابطه با والد، تحمل جدایی، امکانات مرکز و کیفیت رابطه با مراقبان تأکید میکند.
خطرهای قطعی یا دائمیِ بیانشده در این بخش، ادعاهای خود دکتر هلاکوییاند و از متن نمیتوان نتیجه یک مهد یا کودک مشخص را تعیین کرد.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید کودک بر اساس تجربه دو سال اول طرحهایی برای ارتباط با دنیای خارج انتخاب میکند و از دو سالگی آنها را درونی میکند: اگر از نزدیکی با دیگران لذت برده و مردم را دوستداشتنی دیده، میکوشد با آنها در ارتباط باشد؛ و اگر نتیجه گرفته بودن با مردم آزار دارد، از هر فرصتی برای دوری استفاده میکند.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید تا سه سالگی حرف زدن با کودک — بهویژه وقت حمام و لباس پوشاندن — و آواز خواندن به او کمک میکند؛ و ارتباط فیزیکی، در آغوش گرفتن، نوازش و غرق بوسه کردن یکی از حالاتی است که کودک نه تنها از آن لذت میبرد بلکه سخت به آن محتاج است و از آن راه به آرامش و امنیت میرسد.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی فاصلهٔ حدود دوازده یا چهاردهماهگی تا سهسالگی را دورهٔ رشد خودمختاری، استقلال و فردیت توصیف میکند. در بیان او، کودک باید در چارچوبی مناسب فرصت پیدا کند احساس و انتخاب خود را داشته باشد، تصمیم بگیرد و عمل کند؛ در عینِ متفاوت بودن، رابطهاش با دیگران را هم حفظ کند.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی هدفِ رشد استقلال در حدود یک تا سهسالگی را اینگونه توضیح میدهد: کودک احساس کند در جهان نقشی دارد و در چارچوبی مناسب میتواند انتخاب و عمل کند. نتیجهٔ مورد نظر او، احساسِ «من فردی متفاوت هستم و همچنان با دیگران ارتباط دارم» است؛ فردیت در این توضیح به معنای قطعِ رابطه نیست.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید کودکِ یک تا سهساله ممکن است تجربههای روزانه را نشانهٔ «بدبودنِ خود» بداند و رفتار دیگران را تأیید آن برداشت کند؛ در این حالت تعریفهای محدود والد هم بهآسانی آن احساس را تغییر نمیدهد. او با اشاره به پژوهشهایی که در این بخش نام نمیبرد، برآورد میکند حدود ۹۵ نفر از هر ۱۰۰ کودک تا پایان سهسالگی خود را خوب و دوستداشتنی نمیدانند. این عدد ادعای خودِ دکتر هلاکویی است.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
پس از مثالهای بیاعتبارکردنِ پیامهای بدنیِ کودک، دکتر هلاکویی میگوید تکرار این برخوردها ممکن است به نتیجهای کلی برسد: «حس من، احساس من، نظر من و حرف من غلط است». در توضیح او، مشکل دیگر فقط اختلاف بر سر یک خواسته نیست؛ کودک این تجربه را به بدبودنِ خود نسبت میدهد و حرمت نفسش آسیب میبیند.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی یک تا سهسالگی را دورهای بسیار اثرگذار بر احساسِ فرد نسبت به خود و دیگران میداند و برخی الگوهای بزرگسالی را به تجربههای این دوره نسبت میدهد. بااینحال، در ادامه تصریح میکند کودکی که سهسالگی را با آسیبِ کمتر پشت سر گذاشته، میتواند با کمک والد پس از سهسالگی احساسهای منفیِ باقیمانده را تغییر دهد و به حرمت نفس برسد.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
در جمعبندیِ دکتر هلاکویی، پایهٔ حرمت نفس در یک تا سهسالگی شکل میگیرد و میتواند در طول زندگی همراه فرد بماند. او این اثر را تغییرناپذیر نمیداند: رفتارِ درست، آگاهی و رواندرمانی را راههایی برای بهترکردن جنبههای منفیِ آن معرفی میکند.
نکتهٔ اصلی در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید حدود ششماهگی توجه و تمرکز بهتری دارد و عمق و فاصله را میبیند، و حدود چهارماهگی چشمش را با بقیه حواسش مرتبط میکند. اما تا تقریباً پایان سه سالگی اشخاص برای او مهمتر از اشیاء هستند: همیشه میتواند اسباببازی را رها کند و به سمت کسی برود که دوست دارد.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید کودکی که پوشک و روال فعلی برایش راحت بوده، لزوماً دلیل تغییر را نمیفهمد. او دیدن نمونه استفاده والد یا کودکان دیگر از دستشویی و گفتوگوی تشویقکننده درباره توانایی تازه را پیشنهاد میکند تا علاقه کودک سنجیده شود.
پیشنهاد مجموعهدر پیشنهاد برنامه، نمونه نشان داده میشود و از توانایی کودک گفته میشود؛ سپس باید دید خودش میل به امتحان کردن دارد یا نه.
تعبیر دکتر هلاکویی از بیمیلی به تغییر بهعنوان «نخواستن بزرگ شدن» تفسیر اوست و بهتنهایی نشانه مشکل روانی کودک نیست.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید بین ۱۸ تا ۳۰ ماهگی اگر ناچار به رفتن هستید باید آهسته و با احتیاط باشد؛ نمیشود کودک صبح بیدار شود و ببیند کس دیگری مسئول اوست. هر کسی که این نقش را میگیرد باید کار را مشترکاً و در حضور شما انجام دهد تا کودک با هر دوی شما راحت باشد.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید کودکان خوشحال میشوند که تماشایشان کنید و از ابتکارشان تعریف کنید، و از همکاری شما هم — اما باید به میل و خواسته آنها بازی کنید و از خودتان نظریه تازهای ارائه ندهید. پیشنهاد دادن پس از دو سال و نیم ممکن است، به شرطی که با «اگر دوست داری» آغاز و تمام شود.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی کودک دوسالهای را مثال میزند که اسباببازی یا پتویش را از اتاقی به اتاق دیگر یا خانهٔ خویشاوندان میبرد. او این رفتار را به حس مالکیت و نگرانی از دراختیارنداشتن وسایل ربط میدهد و پیشنهاد میکند کودک از همراهداشتن آنها آسودهخاطر باشد.
تعبیر «عدم اعتماد به دیگران» از دکتر هلاکویی است؛ همراهبردن یک وسیله بهتنهایی برای نتیجهگیری درباره وضعیت روانی کودک کافی نیست.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی محیط آرام برای کتابخواندن را مهم میداند، اما تأکید میکند این آرامش به معنای قطعکردن حرف کودک یا بیپاسخگذاشتن سؤالش نیست. وقتی کودک وارد گفتوگو میشود، میتوان خواندن را نگه داشت و پاسخ داد؛ بیاعتناییِ مطرحشده در گفتار مربوط به فعالیتهای نامرتبط است.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی در بحث اضطراب جداییِ شش تا هجدهماهگی میگوید وقتی ناچارید برای دقایق یا ساعتهایی از کودک دور شوید، آشکارا و جلوی چشم او بروید. سرگرم کردن کودک برای خروج پنهانی، از نظر او ممکن است اعتراض همان لحظه را کمتر کند، اما اعتماد به بازگشت شما را دشوارتر و چسبیدنِ بعدی را بیشتر میکند.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید تجربیات اولیه با خودشان ایدههای ثابت و نتیجهگیریهای رفتاری میآورند که کودک از آن پس بر اساسشان عمل میکند؛ پس بهترین کار وقتی پدر و مادر میخواهند دور شوند این است که — اگر به سنی رسیده که حرفشان را میفهمد — با گفتوگو او را یاری کنند.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید اگر کودک پس از دیدن عکس یا ویدیوی نوزادی خودش غمگین شد و گریه کرد، بهتر است برای چند ماه — شاید یک سال — آنها هرگز نشانش داده نشود، تا این مرحله را پشت سر بگذارد و میان خودی که هست و آنچه بوده تفاوت قائل شود.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی میگوید جدایی کودک را به خشم و حال بدی میرساند و برخی کودکان برای حل آن شما را با شیئی جانشین میکنند — عکس شما، یا پتویی که به خاطر نرمی و بوی شما و بوی خودش آن را همهجا با خودش میکشد. به گفته او باید کمکشان کرد و هیچوقت با این اشیاء مسئلهای نداشت.
پیشنهاد مجموعهدکتر هلاکویی حتی دربارهٔ کودک ده یا دوازدهساله میگوید اگر میخواهد عروسک یا شیء آرامشبخشش را همراه ببرد، صرفِ این علاقه را با مخالفت پاسخ ندهید.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی دربارهٔ عروسک، اسباببازی یا پتویی که کودک برای آرام شدن به آن دلبسته است میگوید اگر احتمال پارگی، شکستن یا فرسودگی دارد، دو یا سه نمونه تهیه کنید تا در صورت نیاز جایگزینی در دسترس باشد. دلیل این پیشنهاد، حفظ آرامش کودک هنگام از دست رفتنِ آن شیء محبوب است.
پیشنهاد مطرحشده در مجموعه
برای خانواده ایرانیِ خارج از ایران که والدین میخواهند کودک زبان فارسیِ خانه را بیاموزد، پیشنهاد دکتر هلاکویی این است که در دو سال نخست با کودک فارسی صحبت کنند و اگر به انگلیسی پاسخ داد، گفتوگو را فارسی ادامه دهند. او صحبت انگلیسیِ بزرگسالان با یکدیگر یا دیگران را منع نمیکند؛ مقصودش تداوم زبان خانه است.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی هزینه پنهانی رفتن را میشمارد: کودک احساس میکند دروغ و فریبی در کار است و به این نتیجه میرسد که زیر هر کاسهای نیمکاسهای هست — تا آنجا که بازی با پدربزرگ و مادربزرگ را بهانهای برای دور شدن شما میبیند و با آنها رابطه خوبی پیدا نمیکند.
پیشنهاد مجموعهپیشنهاد دکتر هلاکویی خروجِ آشکار جلوی چشم کودک است؛ سرگرم کردن او با بازیِ دیگران برای بیرون رفتن پنهانی را توصیه نمیکند.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی در بحث واکنش کودک به جدایی، گروهی را توصیف میکند که هنگام رفتن یا بازگشت مراقب بیاعتنا به نظر میرسند. او دو برداشت مطرح میکند: رفتن را عادی گرفتهاند، یا آن را چنان دشوار میبینند که تصور میکنند کاری از دستشان برنمیآید. تعبیر «قطع کردن قلاب ارتباطی» و پیوند دادن آن با پرهیز از رابطههای نزدیکِ بعدی، تفسیر خود دکتر هلاکویی است.
در این بخش برای تشخیص وضعیت یک کودک از روی یک نوبت بیاعتنایی، معیاری ارائه نمیشود.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی دربارهٔ برخی کودکان یک تا سهساله، و گاهی تا چهارسالگی، میگوید دیدن عکس یا فیلم نوزادی خودشان میتواند ناراحتکننده باشد. توضیح او این است که کودک هنوز نسبتِ خودِ فعلی با آن تصویر را بهروشنی نمیفهمد: ممکن است بپرسد آن کودک کجاست یا تصور کند دو نفر خواهند بود. این توصیف دربارهٔ واکنش احتمالی برخی کودکان است، نه واکنش همهٔ آنها.
هشدار مطرحشده در مجموعه
دکتر هلاکویی وضعیتِ نوپای یک تا سهساله را توصیف میکند که برای تجربههایش پیدرپی با مانع و «نه» روبهرو میشود، زیرا بخشی از کارهایش خطر دارد. او در کنار بازداشتن از خطر، تشویق به کارِ بیضرر و بیخطر را هم ذکر میکند؛ سپس میگوید کودک ممکن است از این تجربهها احساس کند محیط همیشه با خواستهاش سازگار نیست.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید کودکی که برای دفع دردناک خود مدام سرزنش و تنبیه میشود ممکن است محیط را علیه خود احساس کند. او این تجربه را به بدگمانی و احساس قربانی بودن بعدی پیوند میدهد؛ این تفسیر، علت اثباتشده بدگمانی یا بیماری در فرد مشخص نیست.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید والدین هنگام تولد فرزند اول تجربه کمتری دارند و معمولاً امید و مراقبت فراوانی به او اختصاص میدهند؛ با تولد فرزند دوم، هم خود والدین تغییر کردهاند و هم یک کودک بزرگتر در خانه حضور دارد. او احتمال میدهد کودک یکسالهای که بیشتر روز را با خواهر یا برادر سهچهارساله میگذراند، از او تأثیر بسیار زیادی بگیرد.
مقایسه میزان اثر والدین و خواهر یا برادر، توضیح دکتر هلاکویی درباره این موقعیت است؛ از آن نمیتوان نتیجه گرفت که در هر خانواده فرزند دوم را کودک دیگری بزرگ میکند.
آنچه مجموعه میگوید
در ادامهٔ بحثِ نزدیکشدن به رابطهٔ تازه و کنارآمدن با جدایی، دکتر هلاکویی میان دو گرایش مقایسه میکند: فردِ محتاط پیش از نزدیکشدن مکث و فکر میکند؛ فردی که آسانتر وارد رابطه میشود و از آن میگذرد، ممکن است نخست عمل کند و بعد دربارهٔ رفتارش بیندیشد. این تعمیمِ دکتر هلاکویی از خلقوخو به الگوهای بعدیِ رفتار است.
آنچه مجموعه میگوید
در ادامهٔ بحث ناروانیِ گفتار، دکتر هلاکویی زمینههای ارثی و عصبی را هم نام میبرد، اما ادعا میکند در بیشتر موارد ناراحتی و نیاز کودک به محبت و توجه نقش اصلی دارند. پیشنهاد او در همین چارچوب، رسیدگی به نیازها و فراهمکردن فرصت آرامش است.
این نسبتدادنِ علت، ادعای همین سخنرانی است؛ از آن نمیتوان نتیجه گرفت مشکل گفتارِ کودک ناشی از کمبود محبت یا تقصیر والد است.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی میگوید کودک با گذر از دورهٔ شش تا هجدهماهگی، بهتدریج تصویری ذهنی از مراقبان مورد علاقهاش میسازد. در توضیح او، کودک میتواند نبودنِ فعلی شما را از ازبینرفتنِ رابطه جدا کند: هنوز هستید، دوستش دارید و به نیازهایش پاسخ خواهید داد. آوردن شیرینی یا اسباببازی یکی از مثالهای او برای تصورِ بازگشت است، نه شرطی برای هر بار بیرون رفتن.
آنچه مجموعه میگوید
در ادامهٔ بحث دوری از کودک، دکتر هلاکویی چند واکنش به بازگشت مراقب را توضیح میدهد: استقبال و عادی دانستن رفتوآمد؛ چسبیدن و دنبال کردنِ مراقب چون هنوز از بازگشت بعدی مطمئن نیست؛ ادامه دادن ناراحتی و اعتراض؛ یا ترسیدن، پناه بردن به فرد آشنا و برای مدتی نگاه نکردن به مراقبِ برگشته. دربارهٔ گروه آخر میگوید بسیاری پس از مدتی دوباره به رابطه برمیگردند.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی در توصیف نوپای دوازده تا سیوششماهه میگوید میل شدید به کشف محیط باعث میشود بهمحض جلب توجه به چیزی تازه، راه بیفتد؛ در روایت او این تغییر لزوماً حاصل برنامهریزی قبلی نیست. مثالش کودکی است که وسط بازی با والد، با آمدن فردی یا رخ دادن اتفاقی بازی را رها میکند و به سوی آن میرود.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی دربارهٔ یک تا سهسالگی میگوید گاهی فکر و تخیلِ ناخوشایند چنان در ذهن کودک میماند که حتی پیامِ محبتآمیز والد هم او را آسوده نمیکند. در توضیح او، نرسیدنِ اثرِ محبت به کودک به این معنا نیست که پیام گفته نشده؛ کودک هنوز بارِ تصور قبلی را با خود دارد.
آنچه مجموعه میگوید
برای کودکی که پس از یکسالگی هنوز مشکل خواب دارد، دکتر هلاکویی از ماندن موقت والد کنار تخت او در بستری جدا و از آرام گرفتن با عروسک یا حیوان پارچهای حرف میزند. اگر کودک به شیء مشخصی علاقه پیدا کرد، پیشنهاد او داشتن چند نمونه همان عروسک است تا گم یا پاره شدن آن خواب کودک را به هم نزند. این پیشنهاد در متن برای ادامه مشکل خواب پس از یکسالگی آمده است.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی «همانندسازی» را چنین توضیح میدهد: تجربه ترسناکِ رفتار والد در ذهن کودک میماند و بعدها هنگام ناراحتی، واکنشی شبیه همان والد جای پاسخ فرد به موقعیت فعلی را میگیرد. این توصیف او از درونی شدن یک الگوی رفتاری است.
آنچه مجموعه میگوید
دکتر هلاکویی دلداری میدهد: با بازگشت شما ممکن است در آغاز قهر کند و مدتی سراغتان نیاید، ولی بعد آهستهآهسته اگر خوب و مهربان باشید شما را میپسندد و میپذیرد. او میافزاید این حالت معمولاً در میان پدرانی پیدا میشود که به فرزندشان بسیار نزدیکاند.
آنچه مجموعه میگوید
شنونده میپرسد آیا پاسخ به آغوش و نیاز کودک تا چهارده ماه، او را بعداً «بغلی» یا طلبکار نمیکند. پاسخ دکتر هلاکویی منفی است: او تأمین نیاز در این دوره را زمینه امنیت میداند و میگوید لازم نیست برای آینده، کودک را عمداً از نیاز فعلی محروم کرد.
نسخه تازه سایت آماده است.