بازی و یادگیریدر ۱۲ تا ۱۸ ماهگی

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی میان تحلیل ذهنی بزرگسال و نتیجه‌گیری اولیه کودک فرق می‌گذارد: کودک از تجربه به این نتیجه می‌رسد که چیزی دردآور و ناخوشایند، یا شیرین و خوشایند است. به گفته او این ارزیابی‌ها در سه سال اول درونی می‌شوند و می‌توانند مدت طولانی در نگاه فرد بمانند.

ادعای ماندن این نتیجه‌ها برای تمام عمر، متعلق به همین گفتار است؛ این جمله نباید به معنای ناتوانی مطلق کودک از فکر کردن خوانده شود.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی در توضیح مرحله حسی‌حرکتیِ پیاژه تا حدود دوسالگی، مثال می‌زند که کودک شیئی را برمی‌دارد، با دست و دهان بررسی می‌کند و سپس آن را می‌اندازد. او این نمونه از انداختن را بخشی از شناخت حسی و عمل روی اشیا می‌داند، نه نشانه خودکارِ بی‌ادبی، مخالفت یا جنگ. منظور این بند، رفتار اکتشافی در همین مرحله رشد است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکان خوشحال می‌شوند که تماشایشان کنید و از ابتکارشان تعریف کنید، و از همکاری شما هم — اما باید به میل و خواسته آن‌ها بازی کنید و از خودتان نظریه تازه‌ای ارائه ندهید. پیشنهاد دادن پس از دو سال و نیم ممکن است، به شرطی که با «اگر دوست داری» آغاز و تمام شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی سه دسته را برای بازی پیشنهاد می‌کند: وسیله شبیه زندگی واقعی مثل تلفن کوچک، وسایل نقش‌آفرینی و تقلید بزرگسال مثل کفش و کلاه و پیراهن، و مواد ساده مثل خمیر، جعبه و ظرف تخم‌مرغ برای ساختن و تغییر دادن. دلیل او فرصت شناخت محیط، تجربه نقش‌ها و آفرینندگی است. شرط ایمنیِ ابتدای همین بحث همچنان برقرار است: وسیله نباید برای کودک خطر یا ضرر داشته باشد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی توصیه می‌کند بین یک تا سه سالگی هیچ وسیله خطرناک یا شکننده‌ای اطراف کودک نباشد؛ بشقاب و لیوان کاغذی یا پلاستیکی — به‌ویژه گلدار و نقش‌دار — هم برای او جالب است و هم حس فردیت و هویتی جدا به او می‌دهد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای کودکِ یک تا سه‌ساله، همراه‌کردنِ موسیقی با رقص و حرکت، از جمله با همراهیِ والد یا فردِ نزدیک، را لذت‌بخش می‌داند. در توضیحِ او کودک از این راه فرمان‌دادن به اعضای بدن و هماهنگیِ حرکت را تجربه می‌کند. او به موسیقیِ ضبط‌شده یا دیده‌شده در تلویزیون نیز اشاره می‌کند و رقص، موسیقی و بعدتر ورزش را با رشدِ مغزی پیوند می‌دهد؛ این اثرِ رشدی ادعای خودِ اوست.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای کتاب‌خواندن از حدود یک‌سالگی به بعد دو ویژگی را پیشنهاد می‌کند: تصویرهای رنگی، نسبتاً درشت و روشن؛ و داستان‌هایی درباره دوستی، مهربانی و کمک به دیگران و موجودات. او انتخابِ دقیقِ کتاب به دست والد را بخشی از همین تجربهٔ خواندن می‌داند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

به گفته دکتر هلاکویی برای کتاب خواندن حتماً باید مراسم و آدابی فراهم شود: در جای معین و شرایط مشخص، و غالب اوقات وقتی کودک در آغوش پدر و مادر است و شما می‌توانید با یک دست نوازشش کنید. او می‌افزاید اگر از حدود یک‌ونیم دو سالگی گذشته، از خودش بخواهید ورق را بزند و صفحه بعد را بیاورد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی در توضیح افزایش اختیار کودک در پایان سال اول پیشنهاد می‌کند دو اسباب‌بازی به او نشان دهید و ببینید به کدام توجه دارد. اگر پس از گرفتن یکی، دومی را خواست، در همین انتخابِ اسباب‌بازی به او آزادی بدهید. دلیل مطرح‌شدهٔ او احساس اثرگذاری بر محیط، امنیت و رضایت کودک است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای بازی قایم‌موشک در شش تا هجده‌ماهگی پیشروی تدریجی پیشنهاد می‌کند: ابتدا دستتان از کنار ستون دیده شود تا کودک از حضورتان مطمئن بماند؛ سپس پنهان شدن کامل‌تر و رفتن به اتاق دیگر را تجربه کند. او کم کردن تدریجی نور را هم مثال می‌زند، با این شرطِ صریح که روشنایی برای جلوگیری از برخورد کودک به اطراف باقی بماند. هدفِ توضیح‌داده‌شده این است که کودک شما را دوباره پیدا کند و از ادامهٔ حضورتان مطمئن شود.

پیشنهاد مجموعهبه گفته او همین بازی، اگر به‌موقع انجام شود، کودک را با جدایی و تنهایی و حتی تاریکی آشتی می‌دهد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی درباره کوشش و خطا می‌گوید: اگر کودک کارهای فراوانی بکند و بیشترشان با شکست روبه‌رو شود، به این نتیجه می‌رسد که دنیا جایی است که در آن کاری نمی‌شود کرد؛ اما اگر او را در موقعیتی بگذاریم که بیشتر کارها به نتیجه برسد، نتیجه می‌گیرد که وقتی درست رفتار کند توانایی تغییر دنیا را دارد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید نزدیک ده‌ماهگی کودک «بابا» و «ماما» را تکرار می‌کند که باید تشویق شود؛ حدود ده تا دوازده ماهگی به آهنگ صدا اهمیت می‌دهد و به موسیقی آرام — به‌ویژه کلاسیک — توجه ویژه نشان می‌دهد، چون با بدن و وجود او هماهنگ است. حدود یک‌سالگی فرمان ساده را می‌فهمد.

پیشنهاد مجموعهسخن باید همیشه آرام، شفاف، آهنگین و شمرده باشد تا کودک بتواند از آن بیاموزد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید تقلید صداهای اطراف بسیار مهم است — صدای ریش‌تراش، جاروبرقی، صدای حیوانات — و کمی که بزرگ‌تر شد از او بخواهید همان صداها را دربیاورد تا توان خودش را در ابراز کلام نشان بدهد.

آنچه مجموعه می‌گوید

به گفته دکتر هلاکویی کودک از تولد تا یک‌سالگی با حس خود زندگی می‌کند و بین یک تا هفت سالگی هوش و تخیل نقشی بسیار فعال دارند؛ میان یک تا سه سالگی جهان را در ذهن خود دگرگون می‌کند و با وانمود کردن دنیایی که دوست دارد می‌سازد. هوش مانند چراغی است که در تاریکی به او کمک می‌کند بهتر ببیند.

آنچه مجموعه می‌گوید

تعریف ساده دکتر هلاکویی از هوش «تنوع در سازش» است: توانایی عمل کردن به شیوه‌های متفاوت در شرایط ثابت، یا پیدا کردن پاسخ تازه برای شرایط تازه. او این توانایی را با استفاده از حافظه و تجربه، یادگیری، شناخت رابطه‌ها و ویژگی‌های اشیا، و ساختن الگوها و دسته‌بندی‌های ذهنی توضیح می‌دهد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی چهار مرحله رشد هوش در هجده سال اول را می‌شمارد: دو سال اول که حسی‌حرکتی است، دو تا هفت سالگی که پیش از عمل و عقل است، هفت تا یازده‌دوازده سالگی که عملیات عینی است، و یازده تا هجده سالگی که عملیات ذهنی و تجریدی است.

این تقسیم‌بندی، چارچوب رشد هوش است که دکتر هلاکویی معرفی می‌کند؛ مقایسه مراحل کودکی تا نوجوانی است و معیار تشخیص فردی در این راهنما نیست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در این بخش دربارهٔ بیشترشدنِ توانِ نگه‌داشتنِ رویدادها در حافظه سخن می‌گوید. مثال‌هایش کودکِ هجده‌ماهه‌ای است که کارِ چند روز پیش را به یاد می‌آورد و کودکِ بیست‌ماهه‌ای که چیزی دیده‌شده در هفتهٔ قبل را می‌خواهد. او این تغییر از حافظهٔ کوتاه‌تر به یادآوریِ طولانی‌تر را از حدود یک‌سالگی توصیف می‌کند؛ مقصودِ این مثال‌ها نبودنِ هر نوع حافظه پیش از آن نیست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی از کودکی مثال می‌زند که پس از دیدنِ بالا‌آمدنِ توپ از زمین، فنجان را هم رها می‌کند تا نتیجه را ببیند. تفاوتِ نتیجه ممکن است او را متعجب یا خندان کند و شکستنِ فنجان ناراحتش کند. در برداشتِ دکتر هلاکویی، کودک در حالِ آزمودنِ تعمیمِ یک قاعده است؛ او از والد می‌خواهد این تجربه را فوراً نشانهٔ بدبودن یا ویرانگریِ کودک نخواند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی چپ‌دستی را عیب نمی‌داند و از برخوردهای منفیِ تاریخی با افراد چپ‌دست انتقاد می‌کند. او از همراهیِ احتمالیِ ترجیح دست و پای چپ، نامشخص‌بودنِ علت و برتریِ احتمالیِ بهرهٔ هوشی هم سخن می‌گوید؛ این‌ها ادعاهای خودِ این قطعه‌اند.

عددِ فراوانی، ادعای برتریِ هوشی و تضمینِ نبود مشکل در این قطعه تأیید نشده‌اند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی دو سازوکار یادگیری را توضیح می‌دهد: کودک چیز تازه را وارد طرحی می‌کند که از قبل در ذهن دارد و شباهت و تفاوتش را درک می‌کند؛ اما گاهی مطلبی کاملاً متفاوت است و هرچه جست‌وجو می‌کند نمی‌تواند آن را به دانش قبلی وصل کند — و پیام این است که باید طرح تازه‌ای در ذهن برایش ساخت.

آنچه مجموعه می‌گوید

مثال دکتر هلاکویی: کودک یک‌سال‌و‌نیمه در پارک عروسکی می‌بیند و با توجه به سابقه‌اش نتیجه می‌گیرد که مال او است و می‌تواند با آن بازی کند؛ چند دقیقه بعد صاحبش می‌رسد و آن را می‌گیرد. کودک گریه می‌کند چون در لحظات اولیه واقعاً آن را از خود می‌دانست — درست مانند کسی که عروسکش را از دستش گرفته‌اند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در توضیح رشد حرکتی می‌گوید رشد از سر به‌سوی پا پیش می‌رود و عضلات بزرگ پیش از عضلات کوچک به کار می‌افتند. او برای مقایسهٔ حرکت‌های درشت با حرکت‌های ظریف، فوتبال را پیش از پیانو مثال می‌زند: اولی بیشتر کار بدن و پا و دومی نیازمند کار انگشتان است؛ در این بخش سن معینی برای شروع آموزش این دو تعیین نمی‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی حرکت‌ها را با سن‌های تقریبی توصیف می‌کند: حدود چهارماهگی غلت زدن، پنج‌ماهگی رساندن پا به دهان، شش‌ماهگی جابه‌جایی شیء میان دو دست، هفت‌ماهگی پس زدن با پا، هشت‌ماهگی نشستن، نه‌ماهگی چهار‌دست‌و‌پا رفتن و حدود دوازده‌ماهگی آغاز راه رفتن. این‌ها سن‌های گفته‌شده در همین مجموعه‌اند، نه ارزیابی رشد یک کودک مشخص.

عددِ مربوط به کودکان راه‌افتاده تا چهارده‌ماهگی در زیرنویس روشن نیست؛ برای نقل درصد یا مقدار دقیق باید صدای این بخش بررسی شود.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک حدود دوازده‌ماهگی برای رسیدن به هدف تلاش می‌کند و در آغاز از یک راه می‌رود، اما به‌زودی می‌فهمد از راه‌های مختلف هم می‌شود رسید — و گاهی حتی هدف‌هایش را عوض می‌کند. به گفته او این تغییر در هیچ موجود دیگری دیده نمی‌شود و نشان ابتکار و اختیار کودک انسانی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

در ادامهٔ بحث دربارهٔ انتخاب‌های کودک در پایان سال اول، دکتر هلاکویی مثال می‌زند: هنگام درآوردن جوراب، کودک پایش را بالا می‌گیرد و گاهی برای ادامه دادن بازی آن را کج می‌کند. یا می‌خواهد شما هم از غذایش بخورید و با باز کردن دهان خودش نشان می‌دهد چه کنید. مثال دیگر او توانایی خداحافظی کردن حتی در حدود ده‌ماهگی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی آزمایشی می‌آورد: کودک شش‌ماهه اگر جلوی چشمش عروسکش را زیر بالشی بگذارید ناراحت می‌شود اما بالش را کنار نمی‌زند؛ در دوازده‌ماهگی این کار را می‌کند اگر جلوی چشمش اتفاق بیفتد؛ و در هجده‌ماهگی صبح که بیدار می‌شود به دنبال عروسکش راه می‌افتد و می‌کوشد پیدایش کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در ادامهٔ بحثِ آغاز نوپایی می‌گوید دست و پاهایی که پیش‌تر برای کودک گویی خودبه‌خود حرکت می‌کردند، بیشتر در اختیار او قرار می‌گیرند. او مسیرِ حرکت‌های درشت به حرکت‌های ظریف را با توانایی حرکت دادن انگشتان و بند انگشتان مثال می‌زند و این اختیار را برای کودک پیروزی مهمی می‌داند.

عبارت زمانیِ «در حدود دوازده ماه بعد» در زیرنویس مبهم است؛ از آن سن دقیقی برای تسلط بر عضلات استخراج نشده است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک می‌خواهد دنیا را حس و لمس و تجربه کند: به بخاری یا پنکه نزدیک می‌شود و می‌تواند به خودش آسیب بزند؛ لیوان آب را روی قالی می‌ریزد و از نقشی که می‌سازد هیجان می‌کند و آن را با تصویر دیروز مقایسه می‌کند. او می‌خواهد ببیند از کار او چه نتیجه‌ای به دست می‌آید.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی برای نشان دادن میلِ نوپا به آزمودن توانایی‌اش مثال می‌زند: کودک با صورتی برافروخته مبلی را هل می‌دهد که حتی اندکی هم جابه‌جا نمی‌شود. او این تلاش را بخشی از حس کردن، تجربه کردن و چالش با جهان می‌داند و بازی و اسباب‌بازی را یکی از راه‌های این تجربه معرفی می‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی یکی از راه‌های تجربهٔ جهان در نوپای حدود دوازده یا چهارده تا سی‌وشش‌ماهه را به کار گرفتن بدن می‌داند: ملق زدن، امتحان کردن کارکردهایی مثل ادرار و مدفوع، کم‌وزیاد کردن صدا، و کوشش برای بالا رفتن یا پریدن. این توصیفِ انگیزهٔ کودک است؛ مثالِ پریدن از مبل یا پله در همان بحثی می‌آید که بر مراقبت از خطرها تأکید می‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در توصیف نوپای دوازده تا سی‌وشش‌ماهه می‌گوید میل شدید به کشف محیط باعث می‌شود به‌محض جلب توجه به چیزی تازه، راه بیفتد؛ در روایت او این تغییر لزوماً حاصل برنامه‌ریزی قبلی نیست. مثالش کودکی است که وسط بازی با والد، با آمدن فردی یا رخ دادن اتفاقی بازی را رها می‌کند و به سوی آن می‌رود.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک را باید درگیر کرد تا از طریق درگیری به یادگیری برسد، و محیط باید پر از امکانات آموزشی باشد. به گفته او کودک باید در کار خودش هم پاداشی ببیند: وقتی برجی درست می‌کند یا با آلت موسیقی صدایی درمی‌آورد، همان نتیجه برایش لذت‌بخش است — جدا از تشویقی که از دیگران می‌گیرد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید مسئله یادگیری در سه سال اول در بسیاری موارد شرطی شدن است: پدیده‌ای کاملاً بی‌طرف و بی‌اهمیت به یک‌باره با موضوع دیگری درمی‌آمیزد و کودک از آن پس شیء اول را دارای ویژگی‌ای می‌داند که از قبل نداشت.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی قاعده‌ای می‌گوید: انسان چیزی را پیدا می‌کند که به دنبالش می‌گردد — اگر به جایی بروید و به دنبال چیزهای زیبا باشید آن‌ها را پیدا می‌کنید، و اگر به دنبال کثیفی باشید ظرف‌های آشغال را می‌بینید. به گفته او همین حادثه در کودکی اتفاق می‌افتد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک در چهارده ماه اول می‌آموزد که بسازد، به وجود بیاورد و نگه دارد — و اگر در شرایط نامناسبی قرار بگیرد حالت ویرانگر پیدا می‌کند: به دنبال عیب می‌گردد و هر چیزی را که دور و برش می‌بیند از میان می‌برد.

سازنده و ویرانگر در اینجا دو توصیف کلی در چارچوب دکتر هلاکویی‌اند؛ یک رفتار خراب‌کردن یا بازی کودک به‌تنهایی مصداق چنین داوری کلی نیست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی پشتکار را در کنار گرایش سازنده مطرح می‌کند و ریشه آن را به چهارده تا هجده ماه اول نسبت می‌دهد. برای توضیح، کسی را که کار را به‌موقع آغاز و تمام می‌کند با کسی مقایسه می‌کند که به انتظار مانع اصلاً شروع نمی‌کند یا در میانه کار رها می‌کند. این مثال درباره الگویی است که او توصیف می‌کند، نه انتظار تمام کردن هر کار از شیرخوار.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید خلق‌وخوی کودک به‌ویژه هنگام روبه‌رو شدن با فرد یا موضوع تازه، یا چیزی خلاف میل او آشکار می‌شود. در مثال‌هایش بعضی کودکان آرام و محتاط‌اند و بعضی ناآرام‌تر یا با انتظار بیشتر واکنش نشان می‌دهند. این توصیف برای فهم تفاوت پاسخ کودکان به موقعیت است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی دو سر را در برابر هم می‌گذارد: برخی کودکان هر چیز تازه‌ای را جالب و حتی چالشی برای رشد می‌بینند، و کودکانی هستند که هر موضوع تازه اذیتشان می‌کند و مایل‌اند به دنیای شناخته‌شده خودشان برگردند. او این را به همان زمینه جنگ و گریز نسبت می‌دهد — و تصریح می‌کند مقصودش از جنگ، از میان بردن نیست بلکه تمرینی برای قوی‌تر شدن و سازگاری با محیط است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی نظر پیاژه را نقل می‌کند: کودک تا هجده‌سالگی از چهار مرحله کاملاً مشخص می‌گذرد — و شاید بشود گفت تا هجده‌سالگی چهار موجود مختلف خواهد بود. دو سال اول یا مرحله اول، مرحله حسی‌حرکتی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

در توضیح دکتر هلاکویی از پیاژه، کودک گاهی تجربه تازه را به طرحی که از قبل در ذهن دارد اضافه می‌کند؛ او این را «درون‌سازی» یا مانندگرایی می‌نامد. اگر تجربه با طرح قبلی جور نشود، کودک باید طرح یا جای تازه‌ای برای آن بسازد؛ در ادامه قسمت سوم این فرایند «همسازی» توضیح داده می‌شود. متن قسمت دوم در میانه همین جمله پایان یافته است.