بازی و یادگیریدر ۲۴ تا ۳۶ ماهگی

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحثِ تغییرِ شکل و برگشت‌پذیری می‌گوید کودک ممکن است خمیرِ پهن‌شده را بیشتر ببیند و بازگشتش به شکلِ قبلی را تصور نکند. در مثالِ بیسکویت، شکستنِ آن برای کودک ممکن است به معنیِ ازبین‌رفتنِ بخشی از خوراکی باشد؛ پس توضیحِ «برای خوردن باید بشکند» لزوماً ناراحتی‌اش را رفع نمی‌کند. او این تفاوتِ برداشت را دلیلِ پرهیز از برچسبِ بهانه‌گیری می‌داند.

پیشنهاد مجموعهبه او به عنوان کسی که بهانه می‌گیرد نگاه نکنید؛ او جهانی را می‌بیند که با جهان شما متفاوت است.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحث کودک یک تا سه‌ساله می‌گوید تصورهای ذهنی ممکن است برای کودک به اندازهٔ اتفاق‌های بیرون واقعی باشند و در برداشت او از جهان نقش زیادی بگیرند. او این توضیح را در ادامهٔ دشواری‌های شناخت و تجربهٔ کودک مطرح می‌کند.

متن‌ها کاملاً هم‌سو نیستندهمین قسمت، پیش‌تر دربارهٔ بازیِ وانمودی می‌گوید کودک تفاوتِ کاغذ با هواپیما یا قاشقِ خالی با غذا را می‌داند؛ در اینجا از نداشتنِ تفکیک خیال و واقعیت سخن می‌گوید. حدودِ تفاوت این دو بیان در متن کاملاً توضیح داده نشده است.

نکتهٔ اصلی در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید حدود شش‌ماهگی توجه و تمرکز بهتری دارد و عمق و فاصله را می‌بیند، و حدود چهارماهگی چشمش را با بقیه حواسش مرتبط می‌کند. اما تا تقریباً پایان سه سالگی اشخاص برای او مهم‌تر از اشیاء هستند: همیشه می‌تواند اسباب‌بازی را رها کند و به سمت کسی برود که دوست دارد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید مالکیت تا چهار سالگی برای کودک بسیار باارزش است، پس هرگز نمی‌شود اسباب‌بازی او را — با موافقت یا بدون موافقتش — به کسی داد؛ اگر می‌خواهید برای دیگری اسباب‌بازی باشد، بخرید. او هشدار می‌دهد بسیاری از کودکان در خلوت شب رنج این از دست دادن را می‌کشند.

پیشنهاد مجموعهاین حتی درباره خواهر و برادر هم برقرار است: کودک در این سن پدر و مادرش را هم به سختی شریک می‌شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی درباره اسباب‌بازی ساختنی می‌گوید بعضی کودکان از باز کردن ساخته خود می‌ترسند چون مطمئن نیستند دوباره بتوانند آن را بسازند. پیشنهاد او کمک به کودک است تا با دست خودش قطعه‌ها را جدا و همان وقت دوباره سرهم کند؛ سپس می‌تواند ساخته را مثلاً یک شب نگه دارد. هدفِ بیان‌شده، تجربه امکان بازسازی چیزی است که کودک خودش ساخته است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکان خوشحال می‌شوند که تماشایشان کنید و از ابتکارشان تعریف کنید، و از همکاری شما هم — اما باید به میل و خواسته آن‌ها بازی کنید و از خودتان نظریه تازه‌ای ارائه ندهید. پیشنهاد دادن پس از دو سال و نیم ممکن است، به شرطی که با «اگر دوست داری» آغاز و تمام شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی سه دسته را برای بازی پیشنهاد می‌کند: وسیله شبیه زندگی واقعی مثل تلفن کوچک، وسایل نقش‌آفرینی و تقلید بزرگسال مثل کفش و کلاه و پیراهن، و مواد ساده مثل خمیر، جعبه و ظرف تخم‌مرغ برای ساختن و تغییر دادن. دلیل او فرصت شناخت محیط، تجربه نقش‌ها و آفرینندگی است. شرط ایمنیِ ابتدای همین بحث همچنان برقرار است: وسیله نباید برای کودک خطر یا ضرر داشته باشد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند پیش از بازی با همسن‌ها، کودک تجربه کند که همبازی مانند والد همیشه در خدمت خواسته او نیست. مثالش توپ است: والد شاید توپ رهاشده را برگرداند، اما کودک دیگر آن را برای بازی خودش می‌گیرد. او به‌ویژه برای فرزند تک یا اول، تمرین «فرض کن من هم همسن تو هستم» را مطرح می‌کند تا نوبت و خواسته دو طرف روشن شود.

پیشنهاد مجموعهپیش از آشنا کردنش با دیگران، به او بگویید «فرض کن من هم سه ساله‌ام» و مثل یک همسن با او بازی کنید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

به گفته دکتر هلاکویی بهتر است جدایی همبازی‌ها با هشداری چند دقیقه‌ای و وعده دیدار زودهنگام همراه شود و کمکشان کنید بازی را جمع کنند — چون اگر چنین نکنیم بسیاری از کودکان احساس می‌کنند چیز باارزشی را از دستشان درآورده‌ایم و خشمشان رابطه را بد می‌کند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید تا چهار سالگی نخواستن شریک شدن کاملاً قابل فهم است، و پیشنهاد می‌کند همان‌طور که برای مهمان وسائل جدا داریم، یک دست اسباب‌بازی مهمان داشته باشید — ای بسا دقیقاً مانند همان‌هایی که دارد — تا اسباب‌بازی خودش را در جای امنی بگذارد و خاطرش آسوده باشد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی توصیه می‌کند بین یک تا سه سالگی هیچ وسیله خطرناک یا شکننده‌ای اطراف کودک نباشد؛ بشقاب و لیوان کاغذی یا پلاستیکی — به‌ویژه گلدار و نقش‌دار — هم برای او جالب است و هم حس فردیت و هویتی جدا به او می‌دهد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید بهتر است اجازه دهید فرزند بزرگ‌ترتان هدیه نوزاد را باز کند و اگر خواست به اتاق خودش ببرد، تا حس کند در ارتباط با خواهر و برادرش نقشی ویژه دارد. او خریدن کتاب‌هایی درباره خواهران و برادران و داشتن حیوان اسباب‌بازی بزرگ را هم پیشنهاد می‌کند — بزرگی آن حس بزرگی به او می‌دهد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکان اصرارکننده وقتی کاری را شروع می‌کنند از قطع شدنش سخت برآشفته می‌شوند، و پدر و مادر باید متوجه باشند که «اسباب‌بازی‌ات را جمع کن، برویم بیرون» وسط بازی کاملاً می‌تواند فرزندشان را برآشفته کند — در حالی که کودکان دیگر به‌محض چنین توصیه‌ای دست از کار برمی‌دارند.

پیشنهاد مجموعهبه توصیهٔ دکتر هلاکویی، هنگام درخواستِ جمع‌کردنِ اسباب‌بازی یا رفتن به خرید، حساسیتِ این کودک به قطع‌شدنِ کارش را در نظر بگیرید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای کودکِ یک تا سه‌ساله، همراه‌کردنِ موسیقی با رقص و حرکت، از جمله با همراهیِ والد یا فردِ نزدیک، را لذت‌بخش می‌داند. در توضیحِ او کودک از این راه فرمان‌دادن به اعضای بدن و هماهنگیِ حرکت را تجربه می‌کند. او به موسیقیِ ضبط‌شده یا دیده‌شده در تلویزیون نیز اشاره می‌کند و رقص، موسیقی و بعدتر ورزش را با رشدِ مغزی پیوند می‌دهد؛ این اثرِ رشدی ادعای خودِ اوست.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحثِ بازیِ دو تا سه‌سالگی، تجربهٔ مستقیم با ماسهٔ کنارِ دریا، گِل و آب را بسیار کمک‌کننده می‌داند و آن را حتی بر بسیاری از اسباب‌بازی‌ها ترجیح می‌دهد. دلیلِ پیشینِ او این است که کودک با تجربهٔ بخش‌های سادهٔ دنیا، شناختِ کلی‌تری می‌سازد؛ برتریِ این بازی‌ها ارزیابیِ خودِ دکتر هلاکویی است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی علاقهٔ بعضی دو تا سه‌ساله‌ها به بالا‌رفتن از مبل، صندلی یا پله را به تجربهٔ توانِ بدن و احساسِ کنترل پیوند می‌دهد. او حمایت و تشویقِ فعالیت را پیشنهاد می‌کند. در همین گفتار برای کارهای خطرناک نیز مرز و دورکردنِ وسیلهٔ خطرناک را لازم می‌داند؛ بنابراین تأکید بر حرکت، تأییدِ بی‌قیدِ هر موقعیتِ بالا‌رفتن نیست.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

اگر کودک پرسشی دارد که پاسخِ روشنی برایش ندارید یا توضیحش فراتر از فهمِ فعلیِ اوست، پیشنهادِ دکتر هلاکویی این است که بگویید: «وقتی کتاب می‌خوانیم، شاید پاسخ را آنجا پیدا کنیم». مثالش کتاب‌خواندنِ همان شب است. او این پیوند میان سؤال و جست‌وجوی مشترک در کتاب را زمینه‌ای برای علاقهٔ بعدی به مطالعه می‌داند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث کودک نزدیک سه‌سالگی، دکتر هلاکویی می‌گوید او داستان‌های تازه، کمی طولانی‌تر و پرماجراتر می‌خواهد. پیشنهادش این است که اگر قهرمان داستان خوب است و پایان خوشی دارد، نام کودک را در داستان بگذارید تا خودش را در آن سهیم ببیند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث بازی کودک دو تا سه‌ساله، دکتر هلاکویی اجازهٔ جابه‌جاکردن وسایل و کثیف‌شدن خانه در اثر بازی را با مسئولیت پس از بازی همراه می‌کند: والد و کودک با کمک هم وسایل را سر جایشان می‌گذارند و والد از همکاری او تشکر می‌کند.

پیشنهاد مجموعهپیشنهاد دکتر هلاکویی این است که نظافتِ حاصل از بازی را هم به کودک نشان دهید تا ارتباط میان کثیف‌شدن و تمیزکردن را تجربه کند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند برای اینکه کودک دنیای متفاوت خود را تجربه کند، پوشیدن لباس با ترکیب‌های مختلف، کفش به دست کردن یا لباس گشاد به تن کردن — همراه با خنده و شادی — تجربه‌های تازه به او نشان می‌دهد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث دو تا سه‌سالگی، دکتر هلاکویی می‌گوید کودک گاهی داستانی کاملاً خیالی می‌سازد یا از ماجرایی کوچک داستانی بزرگ درمی‌آورد. او پیشنهاد می‌کند مشتاقانه بشنوید و پرسش کنید تا کودک پرسش‌وپاسخ را بیاموزد و گفت‌وگو را رابطه‌ای دوستانه تجربه کند، نه فقط جنگ و جدل هنگام اختلاف.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث دو تا سه‌سالگی، دکتر هلاکویی دو تجربهٔ بازی را پیشنهاد می‌کند: بازی و شکلک در آینه، که به گفتهٔ او با دیدن تفاوت چپ و راست و توانایی خود لذت‌بخش می‌شود؛ و آشنایی با حیوانات از راه باغ‌وحش، گفتن نام‌ها، تقلید صدا و حالت آن‌ها و دیدن نمونه‌های کوچک حیوانات.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث دو تا سه‌سالگی، دکتر هلاکویی پیشنهاد می‌کند برای خط‌کشیدن و نقاشی کودک، تخته یا سطحی در اختیارش باشد. هدف او لذت از نقاشی و تمرین کنترل دست است؛ هم‌زمان می‌گوید روی در و دیوار خط نکشد و وسیله‌ای انتخاب شود که اثرش قابل شستن یا تمیزکردن باشد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای کتاب‌خواندن از حدود یک‌سالگی به بعد دو ویژگی را پیشنهاد می‌کند: تصویرهای رنگی، نسبتاً درشت و روشن؛ و داستان‌هایی درباره دوستی، مهربانی و کمک به دیگران و موجودات. او انتخابِ دقیقِ کتاب به دست والد را بخشی از همین تجربهٔ خواندن می‌داند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

به گفته دکتر هلاکویی برای کتاب خواندن حتماً باید مراسم و آدابی فراهم شود: در جای معین و شرایط مشخص، و غالب اوقات وقتی کودک در آغوش پدر و مادر است و شما می‌توانید با یک دست نوازشش کنید. او می‌افزاید اگر از حدود یک‌ونیم دو سالگی گذشته، از خودش بخواهید ورق را بزند و صفحه بعد را بیاورد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی در کتاب‌خواندنِ دورهٔ یک تا سه‌سالگی، داستان نزدیک به تجربهٔ کودک را جالب‌تر می‌داند: کوه برای کودکِ آشنا با کوهستان یا دریا برای کودکی که آن را دیده است. او پیشنهاد می‌کند با «چه شد؟» و «بعد چه می‌شود؟» کودک را در بازگویی و پیش‌بینیِ داستان شریک کنید.

پیشنهاد مجموعهپیشنهاد گفتار، پرسیدن دربارهٔ اتفاق قبلی و بعدی و دادن فرصت برای تعریف ادامهٔ داستان است.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی اجبار کودک چپ‌دست به استفاده از دست راست را با دشواری در خواندن، نوشتن و صحبت‌کردن و نیز اثر منفی بر موسیقی و ورزش مرتبط می‌داند. او با این استدلال توصیه می‌کند والد به ترجیح دست کودک احترام بگذارد.

پیشنهاد مجموعهپیشنهاد این بخش، خودداری از فشار برای عوض‌کردن دستِ ترجیحی کودک است.

پیامدهای علّیِ فهرست‌شده، ادعاهای دکتر هلاکویی در این قطعه‌اند و اینجا تأیید علمی نشده‌اند.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید دوست خیالی معمولاً از حدود دو سالگی پیدا می‌شود و هیچ اشکالی ندارد که کودک با او بازی کند و حرف بزند — حتی وقتی به بهانه «دوستم می‌گوید نه» از کار خواسته شما سر باز می‌زند. توصیه او این است که تخیل کودک را که مایه‌های هنری و علمی را در او فراهم می‌کند آزاد بگذارید و آن را دروغ ننامید.

عددِ سن در ادامهٔ این بخش به‌شکل «۶۷ سالگی» ثبت شده و روشن نیست؛ دربارهٔ حد سنیِ ادعای بعدی، بدون بررسی صدا نقل دقیقی ارائه نمی‌شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی درباره کوشش و خطا می‌گوید: اگر کودک کارهای فراوانی بکند و بیشترشان با شکست روبه‌رو شود، به این نتیجه می‌رسد که دنیا جایی است که در آن کاری نمی‌شود کرد؛ اما اگر او را در موقعیتی بگذاریم که بیشتر کارها به نتیجه برسد، نتیجه می‌گیرد که وقتی درست رفتار کند توانایی تغییر دنیا را دارد.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی برای پارک چند نمونهٔ مرز می‌آورد: خارج نشدن از پارک، غذا نگرفتن و ندادن به دیگران، و دعوا نکردن. سپس می‌گوید تأکید بر تعداد کمی محدودیت کمک می‌کند کودک در بقیهٔ کارها احساس آزادی کند. اشارهٔ او به احساس بهترِ کودک و «مطالعات»، ادعای خودِ این گفتار است؛ در این بخش مطالعهٔ مشخصی معرفی نمی‌شود.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی در بحثِ بازیِ دو تا سه‌سالگی پیشنهاد می‌کند کودک قطعاتی برای ساختنِ خانه یا برج داشته باشد. او می‌گوید کودک بتواند ساخته‌اش را آن‌طور که دوست دارد نگه دارد و سپس با موافقت و رضایتِ خودش آن را باز کنید تا دوباره بسازد. نکته فقط ساختن نیست؛ رضایتِ کودک برای برهم‌زدنِ ساخته نیز در مثال تصریح شده است.

پیشنهاد مجموعهپیش از بازکردنِ برج یا خانهٔ ساخته‌شده، موافقتِ کودک را بگیرید و فرصتِ ساختنِ دوباره را فراهم کنید.

پیشنهاد مطرح‌شده در مجموعه

در بحث دو تا سه‌سالگی، دکتر هلاکویی از علاقهٔ کودک به نواختن و ساختن صدا می‌گوید و وسیلهٔ کوچک و کم‌صدا را مثال می‌زند تا برای دیگران مزاحمت ایجاد نکند. سپس کمک به کنارهم‌گذاشتن پازل و حل معماهایی را پیشنهاد می‌کند که در حد توان کودک باشند.

هشدار مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک بین دوازده تا سی‌و‌شش ماهگی همیشه در حرکت و جست‌وجو است: همه وسائل آشپزخانه را روی زمین می‌ریزد، سراغ کشوی لباس می‌رود و همه را بیرون می‌ریزد، و اگر قیچی یا میخی پیدا کند در جای برق می‌کند — که خطر دارد. او کاشفی است که به دلایل بسیار باید مورد مراقبت باشد.

هشدار مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی در ادامهٔ هشدار دربارهٔ تردیدِ ناشی از مخالفت‌های مکرر می‌گوید کودک ممکن است از تجربهٔ تازه و اشتباه بترسد و قضاوت دیگران برایش بسیار مهم شود. مثالِ مسیر بعدی در توضیح او پناه بردن به کارهای تکراری و پذیرفته‌شده است تا احتمال شکست یا اعتراضِ دیگران را کمتر کند.

هشدار مطرح‌شده در مجموعه

دکتر هلاکویی می‌گوید از دو سالگی این تخیل چنان شدید می‌شود که کودک حتی در گفت‌وگو با شما تخیلاتش را با واقعیات مخلوط می‌کند و همه را با هم ضبط می‌کند؛ بعدها حرف‌هایی می‌زند که به نظر شما دروغ می‌آید اما از نظر او کاملاً واقعیت است، چون در زمان اتفاق همه را یک‌جا ثبت کرده.

هشدار مطرح‌شده در مجموعه

در ادامهٔ بحثِ کودکی که برای آرام‌کردن ذهنش به کنترل و تکرار پناه می‌برد، دکتر هلاکویی می‌گوید تکرار ممکن است جای کنجکاوی سازنده و تجربهٔ تازه را بگیرد. مقصود این بخش، محدودشدنِ تجربه به کارهایی است که کودک تصور می‌کند دیگران با آنها مسئله‌ای ندارند؛ نه اینکه هر بازی یا داستانِ تکراری چنین معنایی داشته باشد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید آمادگی بازی با کودکان دیگر از حدود دوسالگی بیشتر می‌شود و در سه‌سالگی هم‌بازی‌های همسن لذت مهمی برای کودک‌اند. او رابطه دو تا پنج یا شش ساله‌ها را بیشتر «همبازی داشتن» می‌نامد تا دوستی به معنای بعدی. همچنین بر کمک والدین به شکل گرفتن بازی میان خواهر و برادرها، حتی با فاصله سنی زیاد، تأکید می‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی پس از دوسالگی بازی با همسن‌ها را پیشنهاد می‌کند و برای بیشتر بودن همبازیِ همجنس عدد هشتاد را می‌آورد. در عین حال تأکید می‌کند تا پیش از نوجوانی فرصت همراهی دختر و پسر فراهم باشد و این را به آشنایی، آزادی و برابری دو جنس پیوند می‌دهد. این نسبت و چارچوب، نظر خود اوست.

عبارت عددی «در حدود ۸۰ موارد» است و واژه درصد در زیرنویس نیامده؛ نسبت دقیق نیازمند بررسی صوت است.

آنچه مجموعه می‌گوید

در توضیح دکتر هلاکویی، تفاوت سن و مهارت می‌تواند باعث شود فرزند کوچک‌تر بارها در بازی با خواهر یا برادر بزرگ‌تر نقش پیرو بگیرد. او این تجربه تکراری را تا حدود دوازده‌سالگی مؤثر می‌داند و حتی درباره دوقلوها از شکل گرفتن نقش‌های متفاوت، مانند کنترل‌کننده و کنترل‌شونده، صحبت می‌کند.

این‌ها توصیف‌ها و تعمیم‌های دکتر هلاکویی درباره روابط خواهر و برادر است، نه نقش قطعی هر کودک. او در همین بحث می‌گوید والدین می‌توانند برای متعادل کردن رابطه مداخله کنند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی برای تک‌فرزند دو تجربه متضاد توصیف می‌کند: وابستگی به بزرگسالانِ تواناتر و در عین حال داشتن حق انتخاب زیاد. به نظر او مقایسه دائمی با بزرگسالان می‌تواند احساس بی‌عدالتی ایجاد کند؛ از سوی دیگر، تنها بازی کردن و نیاز به سرگرم کردن خود می‌تواند فرصت بیشتری برای خیال‌پردازی و خلاقیت بدهد.

این توصیف بخشی از نظر دکتر هلاکویی درباره ترتیب تولد است؛ او تأکید می‌کند این ویژگی‌ها در همه تک‌فرزندان دیده نمی‌شود و درباره گرایش‌های احتمالی حرف می‌زند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکان تک تنها بودن را به راحتی یاد گرفته‌اند و می‌توانند خودشان را سرگرم کنند، اما احساس تنهایی و جدایی را بسیار می‌کنند؛ و اگر اطرافشان خانواده‌هایی با چند فرزند باشد نه تنها حسادت که حسرت می‌کنند — مثل دیدن خواهر و برادرهایی که در ماشین بغلی کنار هم مشغول گفت‌وگو هستند.

این توصیف بخشی از نظر دکتر هلاکویی درباره ترتیب تولد است؛ او تأکید می‌کند این ویژگی‌ها در همه تک‌فرزندان دیده نمی‌شود و درباره گرایش‌های احتمالی حرف می‌زند.

آنچه مجموعه می‌گوید

به گفته دکتر هلاکویی کودک از تولد تا یک‌سالگی با حس خود زندگی می‌کند و بین یک تا هفت سالگی هوش و تخیل نقشی بسیار فعال دارند؛ میان یک تا سه سالگی جهان را در ذهن خود دگرگون می‌کند و با وانمود کردن دنیایی که دوست دارد می‌سازد. هوش مانند چراغی است که در تاریکی به او کمک می‌کند بهتر ببیند.

آنچه مجموعه می‌گوید

تعریف ساده دکتر هلاکویی از هوش «تنوع در سازش» است: توانایی عمل کردن به شیوه‌های متفاوت در شرایط ثابت، یا پیدا کردن پاسخ تازه برای شرایط تازه. او این توانایی را با استفاده از حافظه و تجربه، یادگیری، شناخت رابطه‌ها و ویژگی‌های اشیا، و ساختن الگوها و دسته‌بندی‌های ذهنی توضیح می‌دهد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی حساسیتِ بیشتر به جزئیاتِ محیطِ فیزیکی را با توانایی در بعضی کارهای علمی و هنری، به‌ویژه موسیقی، مرتبط می‌داند. در مقابل، می‌گوید افرادِ کم‌حساس‌تر ممکن است آسان‌تر با شرایطِ مختلف کنار بیایند. نسبت‌دادنِ خلاقیت و شهرت به این حساسیت، دیدگاهِ خودِ اوست؛ از این ویژگیِ کودک به‌تنهایی نمی‌توان استعداد یا موفقیتِ آینده را نتیجه گرفت.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی هشتمین مؤلفهٔ خلق‌وخو را اصرار و تداوم می‌داند: بعضی کودکان برای خواستهٔ اولیه پافشاری می‌کنند و جایگزینِ بهتر را هم نمی‌پذیرند؛ بعضی با مانع، خواسته را تغییر می‌دهند و از جایگزین خوشحال می‌شوند. او این تفاوت را در صبرکردن نیز می‌بیند: گروهی منتظرِ نوبت می‌مانند و گروهی خواسته را همین حالا می‌خواهند و توضیحِ تأخیر را فریب تلقی می‌کنند.

آنچه مجموعه می‌گوید

در مقایسهٔ دکتر هلاکویی، پافشاری می‌تواند به انجامِ کار کمک کند، اما اگر به انعطاف‌ناپذیری و اصرار بر خواستهٔ نخست تبدیل شود، رابطه با دیگران را دشوار می‌کند. او در برابرش از کودکانی می‌گوید که می‌توانند فعالیتشان را قطع کنند، همراه شوند و تفاوتِ دیگران را بپذیرند. نسبت‌دادنِ موفقیت و تنهایی به گروهِ نخست، تعمیمِ خودِ اوست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی رشدِ ادراکی را تحولِ شناخت و ارتباطِ ذهن با جهان می‌داند: در چارچوبِ او دو سال اول حسی‌حرکتی و دو تا هفت‌سالگی پیش‌عملیاتی است. او «واقعیت» را آنچه وجود دارد و «عینیت» را بازنماییِ درونیِ نسبتاً مطابق با آن، در حدِ ابزارِ ادراکِ انسان، می‌نامد. مثالِ دوربین برای توضیحِ انتقالِ اطلاعاتِ بیرون به درون است.

آنچه مجموعه می‌گوید

در توضیحِ دکتر هلاکویی، ذهنیت یعنی تصویری که فرد از جهان می‌سازد و ممکن است با رویدادِ بیرونی تفاوت داشته باشد. او می‌گوید تا هفت‌سالگی این شیوه در شناختِ کودک نقشِ اصلی دارد: هم دریافتِ حسی و هم کاری که ذهن روی آن داده‌ها انجام می‌دهد، بر برداشتِ نهایی اثر می‌گذارد. تعبیرِ «ترجمهٔ جهان» استعارهٔ او برای این تفاوت است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در بحثِ حدود دو تا چهار‌سالگی، خودمداری را با مثالِ یک سه‌ساله توضیح می‌دهد: کودک ممکن است تصور کند خورشید حرکت می‌کند تا او را نگاه کند یا غروب می‌کند تا او بخوابد. در این تصویر، کودک خواسته و احساسِ خود را مرکزِ رویدادها می‌بیند و فرض می‌کند دیگران نیز همان حس و نظر را دارند. تعبیرهای «خودمداری» و «خودشیفتگی» در اینجا واژه‌های مدلِ رشدیِ دکتر هلاکویی‌اند، نه تشخیصِ اختلالِ شخصیت.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی مفهوم‌سازی را ساختنِ تعریف‌هایی برای اشیا و فعالیت‌های اطراف می‌داند. کودک در آغاز ممکن است هر محلِ نشستن، حتی سکوی درِ خانه، را «صندلی» بنامد؛ همچنین باید مفهومِ «بچه» را به دیگر کودکان هم تعمیم دهد. در همین دوره کلمات را به‌عنوان نماد و نمایندهٔ اشیا، مفاهیم و اشخاص می‌شناسد و رفته‌رفته مرزِ کاربردشان را می‌آموزد.

آنچه مجموعه می‌گوید

در مثالِ دکتر هلاکویی، کودکِ این دوره می‌تواند مربع‌ها، مثلث‌ها و دایره‌ها را بر اساسِ رنگ یا شکل جدا کند، اما به گفتهٔ او تا حدود سه یا چهار‌سالگی ترکیبِ هم‌زمانِ دو معیار، مانندِ جداکردنِ مربع‌های قرمز، دشوار است. موضوع، تفاوتِ دسته‌بندیِ تک‌معیاری و هم‌زمان است؛ بازهٔ سنی، توصیفِ خودِ دکتر هلاکویی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکِ این دوره هنوز نسبتِ جزء و کل را به‌روشنی درک نمی‌کند؛ مثالش این است که تصور کند می‌تواند دستی بزرگ‌تر از تمامِ آدمِ نقاشی‌شده بکشد، چون دست را جدا از مجموعه در نظر می‌گیرد. او بعضی ویژگی‌های نقاشیِ کودکان را نشانهٔ این شیوهٔ فهم می‌داند؛ این مثال به‌تنهایی روشی برای تشخیصِ وضعیتِ یک کودک ارائه نمی‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی جان‌بخشی را نسبت‌دادنِ حالت‌ها و کارهای انسانی به موجوداتِ دیگر توضیح می‌دهد: درخت می‌تواند حرف بزند، گربه ویولن بزند یا موش لباس بپوشد. او تقلیدِ صدای حیوان، گفت‌وگو با آنها و خواستنِ حیوان یا اسباب‌بازیِ آن را به همین نگاه پیوند می‌دهد. علاقه به کارتون را نیز در این زمینه توضیح می‌دهد و می‌گوید با وجودِ ادامه در سنین بالاتر، حدود هفت‌سالگی باید کاهشِ زیادی پیدا کند؛ این ادعای سنیِ خودِ اوست.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی تمرکز بر یک جنبه را با مثالِ پدربزرگی توضیح می‌دهد که معمولاً بستنی می‌آورد. کودک ممکن است او را «بابابزرگِ بستنی» بشناسد و آن کارِ برجسته را بیش از ده‌ها کارِ دیگرش ببیند. مقصود این است که در این مرحله، کودک فرد یا شیء را بیشتر از یک زاویهٔ آشنا درک می‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکِ دو تا چهار‌ساله اشیا را بیشتر با یک چهره، مانندِ عکس، می‌بیند. او بر همین مبنا نقاشیِ چندبعدی در بعضی مسابقه‌های خردسالان را حاصلِ دخالتِ والد می‌داند. این نتیجه‌گیریِ کلیِ خودِ اوست و منبع، ملاکی برای اثباتِ اینکه یک نقاشیِ مشخص کارِ کودک نیست ارائه نمی‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

در مثالِ دکتر هلاکویی دربارهٔ دو تا چهار‌سالگی، کودک در دو لیوانِ مشابه مقدارِ برابر یا نابرابرِ آب را تشخیص می‌دهد. اما وقتی آبِ برابر به ظرفی بلند و باریک و ظرفی پهن منتقل شود، ممکن است ظرفِ بلند را بیشتر بداند. دکتر هلاکویی این را هم به توجه به ارتفاع و هم به دشواریِ تصورِ برگرداندنِ آب به لیوان‌های اول نسبت می‌دهد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی تصویر خوبی می‌سازد: کودکی که در آغاز جهان را به صورت عکس می‌دید آهسته‌آهسته آن‌ها را کنار هم می‌گذارد و به صورت فیلم می‌بیند — یعنی از ارتباط آن‌ها باخبر می‌شود. کودکی که قبلاً فقط تکه‌ای از داستان را می‌فهمید، کم‌کم متوجه کل داستان می‌شود.

آنچه مجموعه می‌گوید

وقتی کودک رفته‌رفته ارتباطِ بخش‌های داستان را می‌فهمد، دکتر هلاکویی درخواستِ پرشوقِ همان قصه را فقط تکرار نمی‌داند. او می‌گوید قصه‌گویی به ساختنِ زنجیره‌ای میان افکار و رویدادها کمک می‌کند؛ کودک ممکن است اکنون چیزهایی از داستان بفهمد که قبلاً فقط تکه‌ای از آن را دنبال می‌کرد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک با مفهوم علیت آشنا می‌شود و از خاموش و روشن کردن چراغ لذت می‌برد؛ خاموش و روشن کردن تلویزیون گاهی آزمایش همین اصل است اما در بسیاری موارد اعتراض و درخواست توجه. به گفته او باید فرصت داد تا رابطه علت و معلولی جهان را بشناسد و جهان را در کنترل خود ببیند.

آنچه مجموعه می‌گوید

در توصیف کودک دو تا سه‌ساله، دکتر هلاکویی از حرف‌زدن و آوازخواندن با خود، لباس‌پوشیدن و رقصیدن بعضی کودکان با خودشان نام می‌برد و می‌گوید این شکل‌های بازی و ابراز خود باید محترم شمرده شوند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در دو تا سه‌سالگی سه فرایند را مهم می‌داند: انتخابِ موضوعِ توجه، رمزگذاری یا تفسیر ذهنی آن به شیوهٔ کودک، و ثبت آن در حافظه. او می‌گوید خستگی، خواب‌آلودگی و بیماری توجه را کم می‌کند و در آن حالت نباید انتظار همان توجه را داشت.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی از حدود یک‌ونیم‌سالگی و بیشتر پس از دو‌سالگی، ترکیب‌هایی مانند «بابابزرگ خندید» و «اینجا سرد است» را مثال می‌زند. او حرف‌زدن کودک با خود و اسباب‌بازی را لذت‌بخش توصیف می‌کند و از جمله‌های دوکلمه‌ای، پرسش‌های «چی هست؟» و «کو؟» و جمع‌بستن‌های اشتباه مثل «ماماها» می‌گوید.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی چپ‌دستی را عیب نمی‌داند و از برخوردهای منفیِ تاریخی با افراد چپ‌دست انتقاد می‌کند. او از همراهیِ احتمالیِ ترجیح دست و پای چپ، نامشخص‌بودنِ علت و برتریِ احتمالیِ بهرهٔ هوشی هم سخن می‌گوید؛ این‌ها ادعاهای خودِ این قطعه‌اند.

عددِ فراوانی، ادعای برتریِ هوشی و تضمینِ نبود مشکل در این قطعه تأیید نشده‌اند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک حدود سه سالگی اگر توپی می‌اندازد انتظار دارد دیگری برود آن را بیاورد و به او بدهد تا دوباره بیندازد؛ اگر شما توپ را به سمتش بیندازید تعجب می‌کند و چنین کاری را دوست ندارد — و علت اختلاف برخی کودکان همین است. در پنج سالگی که تولد اجتماعی رخ می‌دهد، می‌تواند با افراد مختلف ارتباط داشته باشد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی نکته دقیقی می‌گوید: کودک کاغذی را پرتاب می‌کند و آن را هواپیما می‌داند، اما می‌داند که این کاغذ با هواپیما تفاوت دارد؛ قاشق خالی را به دهان می‌برد و می‌داند چیزی در آن نیست و وانمود می‌کند غذا می‌خورد. تخیل او فرصت می‌دهد دنیا را آن‌گونه که دوست دارد ترسیم کند.

متن‌ها کاملاً هم‌سو نیستنددر ادامهٔ همین قسمت، دکتر هلاکویی از تفکیک نکردنِ خیال و واقعیت در کودک حرف می‌زند؛ این تفاوت با توضیحِ بازی وانمودی در اینجا به‌طور کامل روشن نمی‌شود.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی یکی از راه‌های تجربهٔ جهان در نوپای حدود دوازده یا چهارده تا سی‌وشش‌ماهه را به کار گرفتن بدن می‌داند: ملق زدن، امتحان کردن کارکردهایی مثل ادرار و مدفوع، کم‌وزیاد کردن صدا، و کوشش برای بالا رفتن یا پریدن. این توصیفِ انگیزهٔ کودک است؛ مثالِ پریدن از مبل یا پله در همان بحثی می‌آید که بر مراقبت از خطرها تأکید می‌کند.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در توصیف نوپای دوازده تا سی‌وشش‌ماهه می‌گوید میل شدید به کشف محیط باعث می‌شود به‌محض جلب توجه به چیزی تازه، راه بیفتد؛ در روایت او این تغییر لزوماً حاصل برنامه‌ریزی قبلی نیست. مثالش کودکی است که وسط بازی با والد، با آمدن فردی یا رخ دادن اتفاقی بازی را رها می‌کند و به سوی آن می‌رود.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی رفتاری آشنا را توضیح می‌دهد: کودک وقتی شما غذا می‌خورید غذایتان را می‌گیرد اما ممکن است غذای خودش را هم به شما بدهد — و اگر شما بگیرید و بخورید گریه کند؛ اسباب‌بازی‌اش را به کسی می‌دهد و وقتی می‌خواهد پس بگیرد و آن کودک نمی‌دهد سخت خشمگین می‌شود.

به گفته او این‌ها همه بخشی از بازی کردن نقش شماست: می‌کوشد مانند شما باشد اما به دلیل ناتوانی‌هایش نمی‌تواند ادامه دهد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک را باید درگیر کرد تا از طریق درگیری به یادگیری برسد، و محیط باید پر از امکانات آموزشی باشد. به گفته او کودک باید در کار خودش هم پاداشی ببیند: وقتی برجی درست می‌کند یا با آلت موسیقی صدایی درمی‌آورد، همان نتیجه برایش لذت‌بخش است — جدا از تشویقی که از دیگران می‌گیرد.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودک در آغاز به دنبال شباهت‌هاست ولی آهسته‌آهسته به دنبال تفاوت‌ها می‌گردد، و آن زمان است که بیشتر خطر او را تهدید می‌کند. او می‌افزاید کودکانی که بتوانند از این آزادی بهره‌مند شوند احساس بهتری خواهند داشت.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی برای تفاوتِ سطحِ انرژی، از خوابِ دوازده تا چهارده‌ساعتهٔ بعضی سه‌ساله‌ها و حدود ده ساعتِ بعضی دیگر مثال می‌زند. او می‌گوید انرژیِ زیاد می‌تواند در مسیرِ سازنده یا مخرب به کار بیفتد و کودکانِ آرام‌تر نیز الگوی متفاوتی دارند. پیش‌بینیِ او دربارهٔ موفقیت یا دردسر، توصیفِ کلیِ خودش است؛ نکتهٔ تربیتیِ این بخش، برخوردِ متناسب با میزان فعالیتِ همین کودک است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی می‌گوید کودکی که روی یک کار متمرکز می‌ماند، معمولاً سخت‌تر از آن جدا می‌شود و حتی ممکن است کارِ نامناسب را ادامه دهد؛ کودکِ حواس‌پرت‌تر آسان‌تر به فعالیتی تازه جلب می‌شود. او تمرکز را به موفقیتِ عمیق‌تر در بعضی کارها و توجهِ پراکنده را به تجربهٔ زمینه‌های بیشتر پیوند می‌دهد؛ این مقایسه، برداشتِ کلیِ اوست. تأکیدِ پایانی‌اش این است که برخوردِ مناسب با هر دو خلق‌وخو می‌تواند نتیجهٔ مطلوب داشته باشد.

پیشنهاد مجموعهدر پیشنهاد دکتر هلاکویی، برای کودکی که توجهش آسان‌تر جابه‌جا می‌شود می‌توان از جلبِ توجه به فعالیتِ تازه استفاده کرد؛ روشِ برخورد را با میزانِ تمرکزِ کودک هماهنگ کنید.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی پشتکار را در کنار گرایش سازنده مطرح می‌کند و ریشه آن را به چهارده تا هجده ماه اول نسبت می‌دهد. برای توضیح، کسی را که کار را به‌موقع آغاز و تمام می‌کند با کسی مقایسه می‌کند که به انتظار مانع اصلاً شروع نمی‌کند یا در میانه کار رها می‌کند. این مثال درباره الگویی است که او توصیف می‌کند، نه انتظار تمام کردن هر کار از شیرخوار.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی نظر پیاژه را نقل می‌کند: کودک تا هجده‌سالگی از چهار مرحله کاملاً مشخص می‌گذرد — و شاید بشود گفت تا هجده‌سالگی چهار موجود مختلف خواهد بود. دو سال اول یا مرحله اول، مرحله حسی‌حرکتی است.

آنچه مجموعه می‌گوید

دکتر هلاکویی در بحث مهارت‌های نزدیک سه‌سالگی، استفادهٔ محدود از قیچی مخصوص کودکان و کمک به ساختن چیزها را نام می‌برد؛ سپس سه‌چرخه‌سواری و ورزش یا نرمش همراه آهنگ یا جلوی تلویزیون را مثال می‌زند. این‌ها مثال‌های همان گفتار برای مشارکت حرکتی کودک هستند.

اشاره به وسیله یا سن در این فهرست، به‌تنهایی مناسب‌بودن وسیله یا آمادگی یک کودک مشخص را تأیید نمی‌کند.